tzatzíki (gr. τζατζίκι), tur. cacık · Grecja, Turcja
Sos tzatziki – grecki przepis i czym różni się od cacıka
Sos tzatziki podaje się w chłodnej, białej miseczce, ze smugą zielonej oliwy i posypką koperku. Słowo tzatziki to nowogrecka forma tureckiego cacık. Zimny sos z jogurtu i ogórka znają też Bałkany i Bliski Wschód, a każdy region doprawia go trochę innymi ziołami. W Grecji tzatziki stawia się na stole jako meze, obok ciepłej pity, i nakłada na gyros albo souvlaki. W Turcji cacık trafia na stół obok mięsa z grilla i pilawu, często w miseczce, z której je się go łyżką.
6 porcji 15 min + czekanie 103 kcal / porcja
Sos tzatziki – składniki w gramach
Te składniki dają około 510 g gotowego sosu, czyli 6 porcji po około 3 czubate łyżki:
| Składnik | Gramy | Miara domowa |
|---|---|---|
| 300 g | ok. 1¼ szklanki (ok. 18–20 łyżek) | |
| 200 g | 1 średni ogórek | |
| 6 g | 2 ząbki | |
| 32 g | 2 łyżki do sosu + 1 łyżeczka do skropienia | |
| 15 g | 1 łyżka | |
| 5 g | 2 łyżki posiekanego (szczypta do posypania) | |
| 3 g | ½ łyżeczki |
Gramy są przeliczone. Miary domowe podajemy dla 6 porcji.
W Polsce sos bywa zapisywany także jako dzadziki. Sos tzatziki ma prosty skład, więc o jego jakości decyduje gęstość dwóch głównych składników. Jogurt grecki musi być gęsty i bez cukru, bo rzadki jogurt nie utrzyma wody, którą oddaje ogórek. Jogurt typu greckiego bywa rzadszy niż jogurt grecki odsączany; jeśli spływa z łyżki, odsącz go przez godzinę na sitku z gazą.
Ogórek ścieramy na grubej tarce, solimy i mocno odciskamy, dzięki czemu sos nie rozpływa się na talerzu. Kwaśność daje tu sok z cytryny, a w wielu greckich domach jego miejsce zajmuje ocet winny. Koperek nadaje sosowi świeży, lekko anyżowy zapach.
Jak zrobić sos tzatziki krok po kroku
- Ogórek. Obierz ogórek i przekrój go wzdłuż na pół. Jeśli ogórek ma duże pestki, wyskrob je łyżeczką, bo gniazdo nasienne oddaje najwięcej wody. Zetrzyj ogórek na tarce o grubych oczkach, wymieszaj z mniej więcej połową odmierzonej soli i odstaw na sitku na 10 minut.
- Czosnek. W tym czasie zetrzyj ząbki czosnku na drobnej tarce albo rozetrzyj je w moździerzu z resztą soli. Czosnek jest gotowy, gdy tworzy gładką pastę bez widocznych kawałków.
- Jogurt. Przełóż jogurt grecki do miski i mieszaj go łyżką przez około minutę. Jogurt jest gotowy, gdy staje się gładki i lekko lśniący. Dodaj do jogurtu pastę czosnkową i dokładnie ją wmieszaj.
- Oliwa i cytryna. Wlewaj 2 łyżki oliwy po jednej łyżce, na przemian z sokiem z cytryny, i za każdym razem mieszaj do połączenia. Sos powinien zostać gęsty i jednolity, bez kropel tłuszczu na powierzchni.
- Odciskanie. Odciśnij starty ogórek w dłoniach, garść po garści, albo zawiń go w czystą ściereczkę i wyciśnij wodę nad zlewem. Ogórek jest gotowy, gdy przy ściskaniu przestaje kapać i tworzy zwartą, wilgotną grudkę.
- Łączenie. Dodaj do jogurtu odciśnięty ogórek i większość posiekanego koperku, a szczyptę koperku zostaw do posypania. Mieszaj tylko do momentu, gdy ogórek rozłoży się równo w całym sosie.
- Odpoczynek. Przykryj miskę i wstaw ją do lodówki na co najmniej 30 minut, a najlepiej na godzinę. W tym czasie czosnek oddaje aromat, a sos lekko gęstnieje.
- Podanie. Przed podaniem wymieszaj sos, spróbuj go i w razie potrzeby dosól szczyptą soli. Jeśli sos jest mdły, dodaj kilka kropel soku z cytryny. Przełóż tzatziki do miseczki, zrób łyżką płytkie zagłębienie, skrop je łyżeczką oliwy i posyp resztą koperku.
Gotowy sos tzatziki jest gęsty i kremowy, spada z łyżki jednym kleksem i trzyma kształt na talerzu. Na powierzchni sosu nie zbiera się woda, a ogórek jest wyczuwalny jako drobne, chrupiące wiórki.
Tzatziki a cacık: czym się różnią
Tzatziki i turecki cacık należą do tej samej rodziny zimnych sosów z jogurtu i ogórka, ale różnią się gęstością i sposobem jedzenia:
| Cecha | Tzatziki | Cacık |
|---|---|---|
| kraj | Grecja, także Cypr | Turcja |
| jogurt | gęsty, odsączony, zwykle pełnotłusty | zwykły jogurt naturalny |
| woda | bez wody | w klasycznym przepisie około 1 część wody na 3 części jogurtu |
| ogórek | starty i mocno odciśnięty | starty na grubej tarce albo pokrojony, bez odciskania |
| konsystencja | gęsty sos, który trzyma się łyżki | rzadki, je się go łyżką jak chłodnik |
| kwas | sok z cytryny albo ocet winny | w klasycznym przepisie bez kwasu, kwaśność daje sam jogurt |
| zioła | głównie koperek, czasem mięta | mięta świeża lub suszona oraz koperek |
| oliwa | wmieszana w sos i skropiona na wierzchu | skropiona na wierzchu miseczki |
| jak się podaje | jako meze z pitą, do gyrosa, souvlaki i grillowanego mięsa | w miseczce obok pilawu, böreków i mięsa z grilla, latem jako zimne danie |
Gęsta odmiana tureckiego sosu nazywa się kuru cacık, czyli dosłownie „suchy cacık”. Kuru cacık robi się z odsączonego jogurtu i ogórka pokrojonego w drobną kostkę, a na wierzch daje się oliwę, suszoną miętę i pul biber. Bułgarski tarator to z kolei zimna zupa z jogurtu i ogórka. Na Cyprze podobny sos nazywa się talattouri i często dodaje się do niego miętę.
Przepis na cacık w gramach
Cacık robi się szybciej niż tzatziki, bo ogórka nie trzeba ani solić, ani odciskać:
| Składnik | Gramy | Miara domowa |
|---|---|---|
| jogurt naturalny | 300 | ok. 1¼ szklanki |
| zimna woda | 100 | niepełne pół szklanki |
| ogórek, obrany | 200 | 1 średni ogórek |
| czosnek, obrany | 4 | 1 duży ząbek |
| mięta świeża, posiekana | 3 | 1 łyżka |
| koperek świeży, posiekany | 3 | 1 łyżka |
| oliwa z oliwek | 14 | 1 łyżka |
| sól | 3 | ½ łyżeczki |
Ubij jogurt z solą i utartym czosnkiem, a potem stopniowo wlewaj zimną wodę, aż masa będzie gładka i lejąca. Zetrzyj ogórek na grubej tarce i od razu wmieszaj go do jogurtu razem z sokiem, który puścił. Rozlej cacık do miseczek, posyp miętą i koperkiem i skrop oliwą. Podawaj cacık dobrze schłodzony, w ciągu kilku godzin od przygotowania.
Jak zrobić gęsty sos tzatziki
Gęstość tzatziki zależy od kilku prostych wyborów przy jogurcie i ogórku. Ta tabela pokazuje, jak zmienia się sos, gdy zmienisz jeden z nich:
| Co zmieniasz | Jaki efekt |
|---|---|
| jogurt grecki albo jogurt odsączony zamiast zwykłego | sos jest gęsty i trzyma się łyżki; ze zwykłego jogurtu wychodzi sos rzadki, bliższy cacıkowi |
| ogórek odciśnięty zamiast nieodciśniętego | sos zostaje gęsty przez wiele godzin; nieodciśnięty ogórek oddaje wodę już po kilkunastu minutach |
| solenie startego ogórka przed odciśnięciem | sól wyciąga z ogórka więcej wody, więc sos jest gęstszy, a ogórek lepiej doprawiony |
| ogórek bez gniazda nasiennego | ogórek oddaje mniej wody, a wiórki są bardziej chrupiące |
| odpoczynek 30–60 minut w lodówce | sos lekko gęstnieje, a smak czosnku i koperku równo się rozchodzi |
| ogórek pokrojony w drobną kostkę zamiast startego | sos jest gęstszy i bardziej chrupiący, podobny do tureckiego kuru cacıka |
| ocet winny zamiast soku z cytryny | sos ma ostrzejszą, winną kwaśność i trochę mniej świeży zapach |
| więcej oliwy, na przykład 3–4 łyżki | sos jest bardziej kremowy i łagodny, ale wyraźnie bardziej kaloryczny |
Jeśli chcesz zrobić bardzo gęsty sos tzatziki, odsącz także jogurt grecki przez 2–3 godziny na sitku z gazą. Sos z tak odsączonego jogurtu można rozsmarować na chlebie. Jogurt odsączany przez całą noc to już labneh.
Najczęstsze problemy z sosem tzatziki i jak je naprawić
Większość problemów z tzatziki wynika z wody w ogórku albo z rzadkiego jogurtu.
| Problem | Przyczyna | Co zrobić |
|---|---|---|
| sos jest wodnisty od razu po zrobieniu | zbyt rzadki jogurt albo słabo odciśnięty ogórek | odsącz sos przez 30 minut na sitku z gazą; następnym razem mocniej odciśnij ogórek |
| po kilku godzinach na sosie zbiera się woda | ogórek z pestkami albo nieposolony przed odciśnięciem oddaje resztę soku | odlej wodę albo wymieszaj ją z sosem; następnym razem usuń gniazdo nasienne |
| sos jest za ostry w czosnku | za dużo czosnku albo sos stał w lodówce dłużej niż dobę | dodaj kilka łyżek jogurtu greckiego; czosnek dodawaj po jednym ząbku |
| sos jest gorzki | gorzki ogórek albo bardzo intensywna lub zjełczała oliwa | spróbuj kawałka ogórka przed starciem i odetnij gorzki koniec; użyj łagodnej, świeżej oliwy |
| sos jest za kwaśny | kwaśny jogurt albo za dużo soku z cytryny lub octu | dodaj łyżkę jogurtu greckiego i łyżkę oliwy, które złagodzą kwaśność |
| sos rozwarstwia się po dniu w lodówce | jogurt oddaje serwatkę, a oliwa zbiera się na wierzchu | wymieszaj sos łyżką przed podaniem; jeśli wody jest dużo, najpierw ją odlej |
| sos smakuje mdło | za mało soli, kwasu albo podanie zaraz po zrobieniu | dosól sos, dodaj kilka kropel soku z cytryny i odstaw go na 30 minut do lodówki |
| w sosie są ostre kawałki czosnku | czosnek posiekany zamiast startego | ścieraj czosnek na drobnej tarce albo rozcieraj go z solą na pastę |
Tzatziki – oryginalny przepis grecki i warianty
Oryginalny grecki przepis na tzatziki ma te same składniki co przepis powyżej: gęsty jogurt, ogórek, czosnek, oliwę, kwas i koperek. Greckie domy różnią się głównie kwasem, bo jedni dodają ocet winny, a inni sok z cytryny. Część kucharzy zamiast koperku daje miętę albo dodaje oba zioła naraz. W greckiej kuchni prawdziwy sos tzatziki robi się z gęstego jogurtu; majonez i śmietana nie należą do tradycyjnego przepisu.
W Polsce często spotyka się sos tzatziki ze śmietany albo z twarogiem, szczególnie do grilla. Śmietana daje sos łagodniejszy i bardziej tłusty, a zmiksowany twaróg daje sos bardzo gęsty, lekko ziarnisty. Te wersje są smaczne, ale smakują inaczej niż sos z jogurtu greckiego. Jogurt z samym czosnkiem, bez ogórka, to już inny sos, czyli sos czosnkowy.
Do czego pasuje sos tzatziki i z czym go podawać
Sos tzatziki pasuje wszędzie tam, gdzie gorące, tłuste albo przypieczone danie potrzebuje chłodnego dodatku. W Grecji tzatziki nakłada się na gyros w picie i na souvlaki, czyli grillowane szaszłyki z wieprzowiny albo kurczaka. Czym gyros różni się od kebaba i shawarmy, wyjaśniamy w tekście gyros a kebab.
- Mięso z grilla: szaszłyki, karkówka, shish kebab, kofta i grillowana ryba.
- Ziemniaki i placki: pieczone ziemniaki, frytki, placki ziemniaczane i placki z cukinii.
- Pieczywo i mezze: ciepła pita, falafel i inne dania na stole mezze.
- Sałatki: sałatka z pomidorów, ogórka, czerwonej cebuli i oliwek polana sosem tzatziki, a także sałatka z grillowanym kurczakiem.
- Kebab domowy: mięso z domowego kebaba w picie albo w tortilli.
Tzatziki a sos czosnkowy to dwa różne sosy. Tzatziki ma ogórek, oliwę i koperek, a w sosie czosnkowym główny smak daje czosnek w samym jogurcie.
Przegląd sosów z kebabowni znajdziesz w tekście sos do kebaba, a do pikantnych dań pasuje też ostry sos do kebaba. Czosnkowy sos bez nabiału to libański toum, a pozostałe przepisy znajdziesz w dziale sosy i dipy.
Czym zastąpić składniki w tzatziki
Jeśli nie masz któregoś składnika, ta tabela pokazuje, czym go zastąpić i co się wtedy zmieni.
| Zamiast | Użyj | Ocena | Uwagi |
|---|---|---|---|
| jogurtu greckiego | skyru naturalnego | działa | skyr jest gęsty i bardziej kwaśny, więc daj mniej soku z cytryny |
| jogurtu greckiego | zwykłego jogurtu naturalnego odsączonego | działa | odsącz jogurt przez 2–3 godziny na sitku z gazą; z około 500 g zostaje około 300 g |
| jogurtu greckiego | zwykłego jogurtu bez odsączania | częściowo | sos wychodzi rzadki, bliższy tureckiemu cacıkowi niż tzatziki |
| jogurtu greckiego | kefiru | nie | kefir jest za rzadki na sos i nadaje się raczej do chłodnika |
| jogurtu greckiego | śmietany kwaśnej 18% | częściowo | sos jest łagodniejszy i tłustszy; lepiej wymieszać śmietanę pół na pół z jogurtem |
| jogurtu greckiego | twarogu zmiksowanego z jogurtem | częściowo | sos jest bardzo gęsty i lekko ziarnisty; miksuj twaróg z kilkoma łyżkami jogurtu |
| części jogurtu | majonezu | częściowo | łyżka majonezu zagęszcza sos, ale zmienia jego smak i podnosi kaloryczność; to już inny sos |
| świeżego ogórka | młodej cukinii | częściowo | zetrzyj cukinię i mocno ją odciśnij; smak sosu będzie łagodniejszy |
| świeżego ogórka | ogórka kiszonego | nie | kiszony ogórek daje słony, kwaśny dip, który nie smakuje jak tzatziki |
| koperku | mięty świeżej | działa | sos zbliża się smakiem do tureckiego cacıka i cypryjskiego talattouri |
| koperku | natki pietruszki | częściowo | natka daje świeży kolor, ale bez anyżowej nuty koperku |
| soku z cytryny | octu winnego | działa | ocet jest ostrzejszy, więc zacznij od 1 łyżeczki i dodaj więcej do smaku |
| świeżego czosnku | czosnku granulowanego | nie | granulowany czosnek daje płaski smak i nie rozchodzi się równo w zimnym jogurcie |
Jak przechowywać sos tzatziki
Sos tzatziki przechowuj w lodówce, w zamkniętym słoiku albo pojemniku, najwyżej przez 2 dni. Po dobie ogórek oddaje resztę wody, a na powierzchni sosu zbiera się cienka warstwa płynu. Wymieszaj wtedy sos łyżką albo odlej wodę, jeśli jest jej dużo. Czosnek z każdą godziną staje się w sosie wyraźniejszy, więc tzatziki na drugi dzień smakuje mocniej. Nie zamrażaj sosu tzatziki, bo po rozmrożeniu jogurt się rozwarstwia, a ogórek robi się miękki i wodnisty.
Sos tzatziki – kalorie i wartości odżywcze
Porcja to około 85 g sosu, czyli około 3 czubate łyżki. Węglowodany podajemy bez błonnika, który wymieniamy w osobnym wierszu.
| Na porcję (85 g) | Na 100 g | |
|---|---|---|
| Energia | 103 kcal | 121 kcal |
| Białko | 4,8 g | 5,7 g |
| Tłuszcz | 7,9 g | 9,3 g |
| w tym nasycone | 2,4 g | 2,8 g |
| Węglowodany | 3,5 g | 4,2 g |
| w tym cukry | 2,6 g | 3,1 g |
| Błonnik | 0,2 g | 0,3 g |
| Sód | 213 mg | 251 mg |
Większość kalorii w sosie tzatziki pochodzi z oliwy i z pełnotłustego jogurtu greckiego. Sos z chudszym jogurtem albo z jedną łyżką oliwy będzie wyraźnie lżejszy. Turecki cacık z wodą i mniejszą ilością oliwy ma w 100 g mniej więcej o połowę mniej kalorii niż gęste tzatziki. Gotowe sosy tzatziki ze sklepu mają często inny skład niż sos domowy, dlatego warto przeczytać ich etykietę. Ile kalorii ma cały kebab z sosem, opisujemy w tekście ile kalorii ma kebab.
FAQ
Jak zrobić sos tzatziki?
Zetrzyj 200 g obranego ogórka na grubej tarce, posól go i po 10 minutach mocno odciśnij. Wymieszaj 300 g jogurtu greckiego z dwoma utartymi ząbkami czosnku, oliwą i łyżką soku z cytryny. Dodaj ogórek z koperkiem i odstaw sos na 30–60 minut do lodówki.
Do czego podaje się sos tzatziki?
Sos tzatziki podaje się do gyrosa, souvlaki, grillowanego mięsa i ryb, pieczonych ziemniaków oraz placków. Pasuje też do falafela, ciepłej pity i sałatek, a w Grecji jada się go osobno jako meze.
Co to jest tzatziki?
Tzatziki to grecki, gęsty i zimny sos z jogurtu, startego ogórka, czosnku, oliwy i koperku. Słowo tzatziki to nowogrecka forma tureckiego cacık.
Czym różni się tzatziki od cacıka?
Turecki cacık robi się zwykle z jogurtu rozcieńczonego wodą, więc jest rzadki i je się go łyżką, często z miętą. Tzatziki jest gęstym sosem z odciśniętym ogórkiem, oliwą, koperkiem i kwasem. Gęsta wersja tureckiego sosu nazywa się kuru cacık.
Jaki jogurt wybrać do tzatziki?
Do tzatziki wybierz gęsty, pełnotłusty jogurt grecki bez cukru i dodatków. Możesz też wziąć zwykły jogurt naturalny, ale najpierw odsącz go przez 2–3 godziny na sitku z gazą.
Jak zrobić tzatziki, żeby sos nie był wodnisty?
Użyj gęstego jogurtu, a ogórek po starciu posól i po 10 minutach mocno odciśnij. Jeśli ogórek ma duże pestki, usuń je przed starciem, bo gniazdo nasienne oddaje najwięcej wody.
Ile kalorii ma sos tzatziki?
Porcja 85 g sosu tzatziki, czyli około 3 czubate łyżki, ma około 103 kcal, a 100 g ma około 121 kcal. Większość kalorii pochodzi z oliwy i pełnotłustego jogurtu greckiego.
Jak długo można przechowywać tzatziki?
Sos tzatziki przechowuj w lodówce w zamkniętym pojemniku najwyżej przez 2 dni. Przed podaniem wymieszaj sos albo odlej wodę z ogórka. Nie zamrażaj tzatziki, bo jogurt po rozmrożeniu się rozwarstwia.
Redakcja amrit.pl · aktualizacja
Napisz, jak Ci wyszło